دارد و ليكن آب مطبوخ آن بيغايله‌تر است از جرم آن و آشاميدن يك مثقال از مسحوق آن با عسل سه روز متوالى تا هفت روز جهت رفع وجع مفاصل و امثال آن مجرب . المضار : مورث كرب و مغص و غثيان ، مصلح آن پاك كردن از چوب و شاخ و تخم و آلودن به روغن بادام بعد از كوبيدن و پختن و با هليله زرد و گل سرخ و انيسون و بنفشه و آب ميوه‌ها استعمال نمودن و بالجمله استعمال آن بدون گل سرخ و روغن بادام جايز نيست . مقدار شربت : از جرم آن از دو درم تا سه درم و از مطبوخ آن از چهار درم تا هفت درم . بدل آن : گفته‌اند مثل آن تربد و نصف آن هليله زرد و ربع آن بنفشه است و ليكن اين مقدار بسيار است در اكثر امزجه و ضماد مطبوخ آن در سركه به حدى كه قوام به هم رساند بر بدن جهت جرب و حكه و كلف و بهق و اندمال زخمهاى كهنه و بر موى جهت منع ريختن آن و با حنا بر موى جهت سياه كردن آن مؤثر و با سركه و شاهتره و برگ حنا كه با آب نرم ساييده در حمام و يا غير آن بر بدن بمالند و بعد از سه چهار ساعت بشويند جهت حكه و جرب و قروح خبيثه و اندمال جراحات با تكرار عمل مجرب . بدان كه شيخ الرييس رحمة الله تعالى متعرض ذكر سنا نشده و حبوب و سفوفات و ضماد و مطبوخات و معاجين و نقوع سنا مكّى در قرابادين مذكور شد . سنبادج به ضم سين و سكون نون و فتح باى موحده و الف و فتح دال مهمله و جيم و و آن را حجر المسن نيز نامند و به فارسى سنگ سنباده و به هندى كرند نامند . ماهيت آن : سنگى است اندك رخو مانند رمل منجمد و سه نوع مىباشد و در ملك هند بسيار از كوهستان شمالى اله‌آباد و توابع آن مىآورند و چند قسم مىباشد يكى سفيد رنگ شبيه به رنگ شير و به هندى اين را دوديا نامند و دويّم سياه رنگ شبيه به رنگ روغن چراغ و اين را به هندى تيليه نامند و سيّم شبيه به رنگ عدس و اين را به هندى مسوريه نامند و اين بهترين همه است و گويند هر چند سرخ‌تر و صلب‌تر باشد بهتر است و گويند بهترين آن نرم املس صلب جرم ثقيل الوزن مايل به سبزى آن است و رملى رخو آن زبون . طبيعت آن : در دويّم سرد و خشك و بعضى در سيّم خشك گفته‌اند . افعال و خواص آن : سنون آن جهت جلاى دندان قوى الاثر و جهت استخراى لثه مفيد و ضماد آن محلل اورام و تربل و برآمدگى جلد و مسكن التهاب و با سفيدى تخم مرغ جهت سوختگى آتش و با موم جهت بواسير و ساييدن معادن با آن باعث جلاى آنها و موجب زدودن چرك و زنگ آهن و مستعمل صيقل گران است در تصقيل آهن و فولاد و چون در آب ساييده مرجان را با آن جلا دهند بسيار به رونق آورد و ذرور سوخته آن جهت قطع نزف الدم و التيام قروح مزمنه نافع . مضر عصب ، مصلح آن زعفران است و از داخل غير مستعمل است . سنبل به ضم سين و سكون نون و ضم باى موحده و لام در لغت به معنى خوشه است و به عرف اطبا شامل سنبل هندى كه سنبل الطيب و سنبل العصافير نيز نامند و سنبل رومى و سنبل جبلى و از مطلق آن مراد سنبل هندى است كه به يونانى ناردين و به هندى بال چهر و جتاماسى و به لاطينى نارود و قسم دويّم را ناردين و ايتاليون يعنى ناردينى كه در ايتاليون به هم مىرسد و سنبل رومى را ناردين كياكو و به فرنگى ناروس نامند . ماهيت آن : گياهى است بىثمر و بىگل شبيه به دنباله سمور و دله و در طول به قدر يك انگشت و اندك زياده بر آن و به قطر انگشتى و باريكتر از آن و خوشه‌دار و چند عدد به هم پيوسته به يك بيخ و رنگ آن اشقر سياه مايل به زردى و بسيار خوشبو و تند رايحه و بيخ آن اندك صلب . منبت آن گويند كوهى است كه آن طرف سوريا است و در هند و بنگاله نيز بسيار است و بهترين آن اشقر تازه خوشبوى تند كه خوشه آن كوچك بود و بوى زهومت نداشته باشد و بعد از آن طولانى باريك كه بوى زهومت آن كم باشد زيرا كه كهنه آن با زهومت مىباشد و قوّت آن تا سه سال باقى مىماند . طبيعت آن : در آخر دويّم گرم و خشك و جالينوس در اول گرم و در دويّم خشك و بعضى در سيّم خشك گفته‌اند و اول اصح است . افعال و خواص آن : مفتح سده دماغى و معده و كبد و مقوى دماغ و فم معده و جگر بارد و مسخن آنها و نيكو كننده رنگ رخسار و مقوى قوّت ماسكه و مدر بول و حيض و مجفف رطوبات و فضول دماغى و زبان و سينه و معده و مانع انصباب مواد به معده و امعا و دافع لذع آنها و مفتت حصات و حابس طبع و جهت خوشبويى دهان و سرفه رطوبى و ضيق النفس و درد سينه و خفقان و قى بلغمى و تحليل نفخ و رياح و علل كبد بارد رطب و استسقاى لحمى و يرقان درد سپرز و اورام باطنى و بواسير و علل بارده گرده و با افسنتين و صندل بغايت مشهى و مقوى معده و با آب سرد جهت غثيان و خفقان و نفخ معده و اكتحال آن با آب گشنيز جهت حمره چشم و تقويت باصره و رويانيدن